Draagmoederschap: tussen vrijheidsbeperkende overeenkomsten en eugenetische abortussen
De kwestie van de regelgeving rond draagmoederschap blijft in onze Europese landen, en met name in België, voor debat zorgen. Het lijkt juridisch en ethisch moeilijk te verzoenen dat er enerzijds een persoon, de draagmoeder, wordt ingezet wiens voortplantingsfuncties gedurende 9 maanden worden gehuurd, en anderzijds een andere persoon, het kind, wordt afgestaan.
Toch gaat een liberale benadering, die uitgaat van de toestemming en de vrije keuze van koppels op het gebied van voortplanting, ervan uit dat het onder bepaalde voorwaarden mogelijk is om deze praktijk aanvaardbaar, ja zelfs ethisch te verantwoorden. Deze benadering gaat voorbij aan twee realiteiten: de realiteit van de zwangerschap, een ervaring die in de eerste plaats relationeel en lichamelijk is, en die bestaat uit voortdurende aanpassing en uitwisseling tussen de moeder en het kind dat zij draagt. En ten tweede de realiteit van een overeenkomst dat, ongeacht het type draagmoederschap, op zich al een terbeschikkingstelling van het lichaam en de voortplantingsfuncties van een vrouw erkent, wat in strijd is met het principe dat het menselijk lichaam niet het voorwerp van een overeenkomst kan zijn.
Deze overeenkomsten zijn in strijd met het beginsel van de onbeschikbaarheid van het menselijk lichaam. De bijbehorende clausules onderstrepen, voor zover dat nog nodig was, dat er geen vrijheid mogelijk is voor de draagmoeder zodra zij zich in een draagmoederschapsovereenkomst verbindt, tenzij men ervan uitgaat dat haar lichaam niet langer haar eigen persoon is.
Wanneer vrijheidsbeperkende clausules het leven van de draagmoeder bepalen
Le Figaro heeft verschillende draagmoederschapsovereenkomsten geraadpleegd die zijn opgesteld door bureaus in landen waar openlijk commerciële draagmoederschap is toegestaan, zoals in Rusland, India of bepaalde Amerikaanse staten, en in landen zoals het Verenigd Koninkrijk, Canada of Griekenland, waar alleen zogenaamd altruïstisch draagmoederschap is toegestaan. Uit onderzoek van deze overeenkomsten blijken vrijheidsbeperkende clausules die verschillende aspecten van het leven van de draagmoeder regelen, en dit gedurende de gehele zwangerschap.
Deze clausules bepalen bijvoorbeeld dat de draagmoeder vanaf de bevruchting geen seksuele betrekkingen mag hebben totdat zij toestemming heeft gekregen van de verloskundige. In India, Oekraïne en de Verenigde Staten verbieden sommige bureaus zelfs alle seksuele betrekkingen tijdens de zwangerschap.
Bepaalde clausules in een Mexicaans overeenkomst leggen daarentegen reisbeperkingen op aan draagmoeders, die op hun woonplaats moeten blijven en niet van woonplaats mogen veranderen zonder schriftelijke toestemming. Een Oekraïense overeenkomst dat ook door Le Figaro is ingezien, bepaalt dat de draagmoeder vanaf de zevende maand van de zwangerschap in een door het bureau gekozen kamer moet wonen. Die zelfde overeenkomst verbiedt ook bepaalde activiteiten zoals zwemmen in zee of zonnebaden, en reizen per vliegtuig of boot. Sommige overeenkomsten beperken ook de consumptie van thee of koffie tot één kopje per dag.
Draagmoederschapsovereenkomsten: impliciete erkenning van het bijzondere karakter van de zwangerschap?
Dat deze clausules zo gedetailleerd zijn, komt doordat het voorwerp van de overeenkomst niet de vervaardiging van een product of het verlenen van een eenvoudige dienst is, maar wel degelijk de conceptie en de groei van een menselijk wezen dat door de opdrachtgevers is gekocht. De overeenkomsten en hun clausules benadrukken duidelijk het belang van de zwangerschap en de mogelijke hechting tussen de moeder en haar kind. Zodra de zwangerschap is begonnen, kan de draagmoeder de overeenkomst trouwens niet meer betwisten, geen aanspraak maken op ouderlijke rechten of besluiten het kind te houden. Als ze van gedachten verandert, moet ze het volledig betaalde bedrag terugbetalen, plus een vergoeding voor morele schade. Deze bedragen lopen soms op tot het dubbele van wat ze heeft ontvangen en zijn dus onmogelijk terug te betalen, zoals ook blijkt uit het onderzoek van Le Figaro.
De overeenkomsten hebben ook betrekking op het leven van het kind tijdens de zwangerschap. Koppels kunnen bijvoorbeeld een embryo-selectie eisen, dat wil zeggen het verwijderen van één of meerdere embryo’s in geval van een tweeling- of meerlingzwangerschap, zoals dat in Californië mogelijk is.
Ten slotte is de verbintenis van de draagmoeder om het kind na de geboorte aan het wenskoppel af te staan juridisch en ethisch problematisch, omdat dit neerkomt op het afstaan van een mens, het kind. De draagmoederschapsovereenkomst houdt dus een beschikking in over het menselijk lichaam, dat van de draagmoeder, maar ook over het kind zelf.
Gedwongen abortus van gehandicapte foetussen: op weg naar een liberale eugenetica?
De praktijk van draagmoederschap illustreert de grenzen van de liberale logica. Hoewel het ‘recht om over het eigen lichaam te beschikken’ vaak wordt aangevoerd om draagmoederschap en, in andere situaties, abortus te rechtvaardigen, keert dit argument zich tegen de draagmoeder. Sommige overeenkomsten bevatten namelijk clausules met betrekking tot abortus, waardoor de wensouders de draagmoeder kunnen dwingen tot abortus als blijkt dat de foetus een handicap heeft of lijdt aan een ziekte die "onverenigbaar is met een aanvaardbare levenskwaliteit", zoals Le Figaro opmerkt. De draagmoeder moet ook alle kosten vergoeden die de opdrachtgevers van het kind hebben gemaakt als ze weigert of juist zelf besluit de zwangerschap af te breken.
In België heeft het Raadgevend Comité voor Bio-ethiek in 2023 een advies uitgebracht waarin het van mening is dat draagmoederschap ethisch aanvaardbaar kan zijn. De leden blijven verdeeld over de mogelijkheid voor de draagmoeder om zich terug te trekken en het kind te houden, maar zijn het erover eens dat zij de mogelijkheid moet behouden om een abortus te ondergaan. Het Comité heeft ervoor gekozen om niet in te gaan op het scenario van een handicap bij het kind, waardoor men zich moet baseren op de contractuele bepalingen die de draagmoeder kunnen dwingen tot abortus als het kind niet voldoet aan de verwachtingen van de opdrachtgevers.
In dezelfde logica wordt het argument van de veronderstelde levenskwaliteit van het kind vaak aangevoerd om een liberale eugenetica te rechtvaardigen die het toestaat om kinderen te selecteren die het waard zijn om te leven, waardoor een vrouw in voorkomend geval gedwongen wordt om abortus te plegen.
Terwijl abortus vaak wordt gerechtvaardigd in naam van het recht van de vrouw om over haar lichaam te beschikken, brengen de clausules die draagmoeders dwingen tot abortus de beperkingen van dit argument aan het licht, evenals de realiteit van de zwangerschap, waarbij wezenlijk twee verschillende personen naast elkaar bestaan.
