België: de zorg voor mensen met een handicap onder de kritische blik van de VN
De Universele Periodieke Toetsing (UPT) is een instrument van de Verenigde Naties dat tot taak heeft om elke vijf jaar de mensenrechtensituatie in elk van de lidstaten te beoordelen, onder leiding van de Mensenrechtenraad. Tijdens de laatste evaluatie in 2021 heeft België ermee ingestemd om 251 aanbevelingen uit te voeren, met name over de detentieomstandigheden van gevangenen en de zorg voor mensen met een handicap. Het is dit laatste punt, dat bijzonder zorgwekkend is, dat we hier zullen bespreken.
In het kader van deze VN-toetsing kunnen ook maatschappelijke organisaties en diverse onafhankelijke instellingen bijdragen indienen om bepaalde aandachtspunten in verband met de eerbiediging van de mensenrechten aan de orde te stellen. Een samenvatting van deze bijdragen, die begin 2026 door de VN werd gepubliceerd, bracht dan ook verschillende aandachtspunten aan het licht met betrekking tot de naleving van de door België aangegane verbintenissen.
Ondanks de aangegane verbintenissen blijft er sprake van een aanhoudende marginalisering van personen met een handicap
In hun bijdragen hekelen deze organisaties verschillende vormen van structurele discriminatie van personen met een handicap in België. De toegang tot huisvesting blijft bijzonder zorgwekkend, met een geschat percentage van vastgestelde discriminatie van 15 % – één van de hoogste in Europa – terwijl het gebrek aan aangepaste woningen hun zelfstandigheid beperkt. Er zijn ook verschillende sterfgevallen gemeld van mensen met een psychosociale beperking tijdens politie-interventies, evenals de opsluiting van psychiatrische patiënten bij gebrek aan voldoende plaatsen in gespecialiseerde instellingen.
Zorgen over euthanasie bij personen met een handicap
De bijdragen benadrukken ook zaken in verband met euthanasie. Verschillende organisaties maken zich zorgen over de gevolgen van de Belgische wetgeving, die euthanasie toestaat in bepaalde situaties van psychisch lijden dat als ondraaglijk wordt beschouwd en die in 2014 is uitgebreid naar minderjarigen. Sommigen van hen wijzen er ook op dat bijna 20 % van de geregistreerde sterfgevallen door euthanasie in België betrekking zou hebben op patiënten met symptomen die vaak in verband worden gebracht met ouderdom. In een samenleving waar mensen met een beperking – met name vanwege hun ouderdom – vaak gemarginaliseerd worden, vrezen verschillende organisaties dat een gebrek aan voldoende waarborgen bepaalde negatieve percepties over de waarde van hun leven en hun waardigheid zal versterken.
Trisomie 21 en abortus: krijgen ouders volledige informatie?
Ten slotte hebben verschillende internationale mensenrechtenorganisaties en -instanties de aandacht gevestigd op zaken in verband met prenatale screening op trisomie 21. In België zou het percentage selectieve zwangerschapsafbrekingen na de diagnose meer dan 95 % bedragen. De niet-invasieve prenatale test (NIPT), waarmee deze chromosomale afwijking in een vroeg stadium kan worden opgespoord, roept ethische vragen op: krijgen toekomstige ouders voldoende volledige en evenwichtige informatie over wat die handicap inhoudt?
Verschillende aanbevelingen van het Comité voor de Rechten van Personen met een Handicap van de Verenigde Naties (CRPD), gepubliceerd in zijn slotopmerkingen van september 2024 over België, benadrukten al de noodzaak van niet-sturende begeleiding, vrij van stereotypen die gebaseerd zijn op een uitsluitend medische en negatieve visie op de handicap. Ze riepen de autoriteiten ook op om de materiële, sociale en psychologische ondersteuning van gezinnen te versterken om de opvang en inclusie van kinderen vanaf het begin van hun leven te bevorderen.
Een zorgaanbod dat nog steeds als ontoereikend wordt beschouwd
Kortom, de verschillende bijdragen aan de VN wijzen op een aanhoudende bezorgdheid over de plaats die personen met een handicap innemen in de Belgische samenleving. Gezien het risico op marginalisering en het gebrek aan aangepaste infrastructuur of zorgsystemen moet België deze zorg verder versterken om de begeleiding, inclusie en bescherming van personen met een handicap en hun naasten te waarborgen.
